Көс үйэ кэминээҕи сайдыы (цивилизация) кэхтибэт кэрэһитэ

Көс үйэ кэминээҕи сайдыы (цивилизация) кэхтибэт кэрэһитэ

Бексултан Жакиев

Кыргыызтар диэн былыргы норуот. Кыргыыз туһунан суруйуулар б.э. иннинээҕи 201 сылынан бэлиэтэммит кытай архыыптарыгар бааллар. Ааспыт үйэ 90-с сс. кытай императордарын кыргыыз саҕанааҕы каҕаннарыгар (баһылыктарыгар) суруйбут 13 суруга көстөн, туспа кинигэ күн сирин көрбүтэ.
Кыргыыз норуота үйэлэр тухары көс олоҕунан олорбута. Ол тухары Александр Македонскай, хууннар, кыыдааннар, арааптар, Чыҥыс хан талабырдаах сэриилэрин устуоруйаҕа киирбит сүдү кэмнэрин тыыннаах туораабыта. Туора дойдулар элбэх ахсааннаах саба түһүүлэрэ бу норуоту тутулуга суох буолар иһин ыар хапсыһыыга күһэйэрэ. Норуот устуоруйатын оннук түгэннэрэ кыргыыз тылынан улуукан айымньытыгар – баатырдар геройдуу эпостара «Манаска» уус-ураннык ойууланан көстөрө.
«Манас» норуот күннээҕи олоҕун-силигин, эйэлээх кэм араас өрүтүн, сэрии-кыргыс үгэһин-үөрүйэҕин, дьон-сэргэ олоҕун-дьаһаҕын, сиргэ кэлбит киһи аналын-иэһин, эйэ-сэрии, көҥүл олох уонна кулут буолар хайдаҕын анаарар. «Манас» эпос бэйэтэ киэҥинэн-улаханынан да, олоҕу дириҥник хорутан арыйарынан да, уус-уран таһымынан да бүтүн киһи аймах улаакан айымньыта буолар. Манна орто дойду олоҕун, дьон быһыытын-майгытын хайдах баарынан сэһэргээһин былыргы номоҕу (миф) дьиктини-дьиибэни (мистика) кытта бииргэ сылдьар.

«Манас» эпос көлүөнэттэн көлүөнэҕэ тылынан онолҕон ааҕыы (речитатив) буолан тиийэн кэлэрэ. Онно биллиилээх манасчы бары эпос сүрүн тутулун кэспэккэ эрэ, бэйэтэ тугу эмэ эбии-сабыы киллэрэрэ. Түмүгэр, «Манас» уонунан араас көрүҥэ баар буолбута. Идэтийэн үөрэтэр учуонайдартан ураты аныгы кыргыызтар «Манас» эпос туһунан истэн эрэ билэллэр, Киргизияҕа олорор атын этностары этэ да барбаккын. «Манас» уһуна-халыҥа, үгүс строка элбэхтик хатыланара, тутула өрө-таҥнары бутуллара атын омук ааҕааччытын салыннарар.
Ол иһин ааспыт үйэ 20-с сс. саҕалаан, кыргыыз дьылҕатыгар кыһаллар патриот-учуонайдар, литератураны үөрэтээччилэр, историктар бу эпос түмүллүбүт көрүҥүн оҥорор туһунан этэр буолбуттара. Ол дьонтон үгүстэрин сэбиэскэй былаас кэмигэр уодьуганнаабыттара. Кинилэр ыра санаалара бастаан 1958с. эпос «Манас», «Семетей», «Сейтек» диэн ааттаах түөрт туома тахсан, хайа эмэ өттүнэн туолбута. Ол да буоллар бу да таһаарыы улаханынан да, эрэдээксийэтинэн да айымньы ис дириҥин кыайан биэрбэтэҕэ.
1999с. бу үс чаастаах айымньы (трилогия) түмүллүбүт көрүҥүн иккиһин оҥорбуттара. Хомойуох иһин, бу да үлэ, ордук бастакы чааһа, «Манас» урукку итэҕэстэрин туораппатаҕа. Онтон сиэттэрэн 2000-2005 сс. мин «Манас» эпос тутулун уларыппакка туран, 1958 уонна 1999с. таһаарыы табыллыбыт уонна кыаллыбатах өрүттэрин аахсан, атын быһаарыыны (версия) оҥорон киллэрбитим. Онно бу эпос улуу манасчиттар Сагынбай уонна Саякбай тылларыттан суруллубут, толору уонна эрэдээксийэлэммит академическай таһаарыытын, ону сэргэ хас да манасчы сиппэтэх толорууларын туһаммытым. Бу суруйууга эпос сэбиэскэй кэм өйдөбүлүгэр сөп түбэспэт буолан, урукку тахсыытыгар киирбэтэх кэрчиктэр киирбиттэрэ.
«Манас» эпос уруккуттан билиҥҥэ диэри нация бэйэтин билинэригэр, өйө-санаата оннун буларыгар, норуотун сыаналыырыгар үтүө сабыдыала муҥура суох. Бу сэдиэбир – көс үйэ улуу кэрэһитэ – киһи аймахха суолтатын аан дойдуга биллэр элбэх учуонай бэлиэтээбитэ.
Бу быһаарыыны мин эпоһы атын тылларга уус-ураннык тылбаастыырга токурутуу тахсыбатар диэн, тылбаасчыттарга көмөлөһөр туһугар оҥорбутум.

Нууччалыыттан Т.Петрова тылбааһа.

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Олоҥхо театра X-с сезонун арыйар
Олоҥхо театра Xс сезонун арыйар Алтынньы 15 күнүгэр киэһэ 17.00 чаастан Алтан Сарын "Эллэй Боотур" айымньытынан...

Поиск