Этно-поэзия

Гаврил АНДРОСОВ

Ил күнэ
(Намжил Нимбуевтыы)

Бастарын уонна батастарын
Бас билэллэрин иһин
Бастара быһыллыбыт
Баатырдар,
Үтүргэни, халабыры үүннээри
Үрүҥ ыраахтааҕыга үҥэн-сүктэн
Үтүө ааттарын толук уурбут
Үрдүк өһүөлээх тойоттор,
Ааттаах-суоллаах аарыма омуктар
Албаҕалаах үөрэхтэригэр алкыллыбыт
Анаарыылаах өйдөрүнэн, аар дьулуурдарынан
Аптаныамыйаны тэрийээри
Алтан уҥуохтуун мэлийбит саарыннар...

...Илэ олохторугар,
Иһиллэр гына, хаһан да саҥарбатах
Илбистээх тылларын
Ииннэрин түгэҕиттэн,
Иччилээх этиҥ ньиргиэринии
Итэҕэллээхтик ботугураабыттара:
«ИЛ КҮНЭ!!!»

Үтүмэн үйэлэр арҕастарыттан ыла
Үөттэриилээх сахалар
Үҥэр таҥара оҥостубут
Үтүө-мааны кэмнэрэ
Ууттан, уоттан уонна суохтан
Уһаарыллан тахсыбытын
Улуу-уран тылларынан
Уруйдуур, алгыыр дьоллоох эбиппин!..

2012 сыл муус устар 27 күнэ – саха государственноһын төрүттэммитин 90 сыллаах бэлиэ кэмэ.

Өбүгэ өһө
(Эллэй Боотур кэс тыла)

Туоҕа да суох буолларбын –
Дуоҕабын* ыһыктыбатаҕым,
Тобукпар диэри
Толук буолбут уҥуохтары кэһэн
Торуттуу толоонун
Туораабытым,
Тулуйбутум уонна уйбутум...

Хаанын тохторбокко эрэ өлбүт
Хааным**,
Халаанныы нимси үктээн киирэн
Харах ыларын тухары тэлгэммит
Хадаар сэрии
Хара сис нөҥүө
Хараллыбакка хаалбыттара...

Үтүмэннэр*** үөрэҕэстэнэн бүппүт,
Үгүстэр
Үрүҥ тыыннара быстыбыт,
Үөрдэр эрэ
Үөр-сүүрүк тардыһар
Дьулаан дойдуларыттан
Дьулурҕатык чугуйбутум...

Туоҕа да суох хаалбыт
Тутук**** боотур –
Киһиттэн – киибэскэ кубулуйан
Кириэстэри туруорбутум,
Кэпсэммэт
Кэриэс кэһиини
Хоонньубар уктан
Хобо***** куйаардарын уҥуордаабытым...

Дуоҕалаах уонна
Туоҕа да суох
Турар бэйэм
Тусаһабар эргиллэн
Өспүт холумтаннардаах
Өлбүт өтөхтөргө
Өссө өнөр кутаалары
Күлүбүрэччи умаппытым,
Күн эргиирин салҕаабытым...

...Эрэйи-буруйу
Эҥэринэн тэлбит
Эр соҕотох Эллэй Боотур диэн,
Эһиги, сүрэхтээбит эһэҕит
Эргэ, хаан өппүт дуоҕабын
Эркиммэр тиирэ тардыбытым:
«Эр уонна Эл, ол аата –
Эрэл!..» диэн кэриэс хаалларбытым!

* Дуоҕа – түүрдүү знамя.
** Чыҥыс Хаан кэмигэр үтүҥ төрүттээх дьону хааннарын тохпокко өлөрөр үгэс баара.
*** Үтүмэн – сахалыы элбэх, үгүс. Манна монгол «түмэн» – 10 тыһ. киһилээх байыаннай холбоһук диэн өйдөбүлүгэр туттуллар.
**** Тутук – түүрдүү «тутух» – кинээс.
***** Хобо куйаар – Гоби кумах куйаара.

23 айыы боотурдарын албан ааттарыгар...
1642 сыл сааһыгар Тыгын уолаттара, Өйүк Тойон, Мымах баһылыктаах өрө турбут сахалар Ленскэй остуруогу төгүрүктээбиттэрэ. Ол эрээри, өрө туруу уоҕа туохтан эрэ уостан хаалбыта. Бу өрө туруу баһылыктарын – 23 саха чулуу боотурун араастаан накаастаан өлөрбүттэрэ...

Бороҥ урааҥхай бууса кыргыллыаҕа диэн
Болотторун биэрэн бэриммит
Боотурдар
Бойобуода атаҕар
Бокулуон уурартан булгурутунан
Болгуо тимирдии чиҥээбиттэрэ...

Хабыр сигилилээх
Халабырдьыт
Хаһаахтар
Хайдахтаах да муҥнарын тулуйан
Хадаар санаалара туллубатах
Хаҥыл баатырдар
Төҥкөйөрү сатаабат
Төбөлөрө
Төкүнүспүттэрэ
Түҥнэстибит чорооннуу...

«Көмүс дьонум
Күн сириттэн маттылар!» диэн
Күлүбүрүү умайар аал уот
Күүскэ өрө тыыммыта,
Хара тураах да, оннооҕор,
Халаахтаабатаҕа
Айыы боотурдарын
Албан ааттарын хараардымаары...

Уу-чуумпу...
Умнуллуу буолбатах...
Уот
Умайарыттан дьаарханыы...

***
Кэнчээри ыччакка туһаайыллыбыт
Кэс тылы
Кэтэспэппин,
Эйэлээх олоҕу түстүөхтээх
Эгэ тылы
Эрэйбэппин,
«Биһиги эрэ кырдьыкпыт – дьиҥнээх!» диир
Бигэ тылы да
Билиммэппин!

(...) Сүлүһүннээх дьаатын
Сүрэхтэригэр-быардарыгар
Иҥэртэрэн
Иитиэхтээбиттэр
Хааннара ырааһыран
Хадаар,
Хаҥыл,
Хардааччы санааланыахтара,
Тиһэҕэр тиийэ
Тиниктэһиэхтэрэ диэн
Мэҥэ
Мэктиэни биэрэртэн сэрэхэдийэбин...

...Ала халлааннаах
Аныгы кэм
Анысхан салгыныгар
Хатарыллан тахсыбыт
Хатан санаалаахтар
Халыҥ
Халҕаһалара үөскүүрүн
Биттэнэн
Биир боотур
Биэс түмэн өстөөххө
Утары хардыылаабыта
Уоҕун-кылынын
Улуу буурҕатын уматан...

Таатта тыына

Таҥараҕа тиксибиттии айыы сыдьаайынан туолабын...
Таатта – талба да тыл!
Тас биэрэбин, сиргэ тиийэ сүгүрүйэбин –
Таала уҥан чочуумча, тура түһэбин...

Ааспыт дуораанын уонна аныгы күлүгүн
Алтыһыннаран,
Алгыс өрө көтөҕөр тылларын
Аргыыйдык ботугураан,
Алампа, Өксөкүлээх, Ойуунускай
Албан ааттарын
Сата тыалыгар
Сайа оҕустаран – иитиллэбин!

Урааҥхай сахалар саргыларын түстүүр
Улуулары
Уонна чулуулары
Уһаарар ытык кыһа –
Сүдү,
Сүҥкэн,
Сүрдээх Таатта
Уҥуоргу кытылын булбакка
Уһуннук да мунаахсыйабын!..

Талыыта киирбит дьахтар
Таабырыннаах харахтарыныы мэндээркэй
Таатта урсунун одуулаһабын,
Талахтар быыстарынан имнэнэр
Тыҥ хатыытын –
Таҥара бэлэҕэ оҥостон уруйдуу көрсөбүн...

Майаҕа айан

Майаҕа,
Айыы көмөтүнэн,
Айа,
Байа
Дайдым
Хайа да диэки
Хайыспакка,
Көнө суол сүнньүнэн,
Көҥүл тыаллыын күрэстэһэ,
Күөн туттар ырабар
Күлүк түһэрбэт мөккүөрдээх!..

Күн,
Түүн
Сүүнэ
Санаа буурҕатыгар
Саҥаны
Саҕа,
Айыы алгыһын ааҕа,
Үгүс тыла суох,
Үктэниэм
Үйэ биһигэ буолбут
Үс саха биир түөлбэтигэр.

...Кырдьыкка дьулуурбар
Кынат буолуохтара
Кыргыс үйэтин
Кыырпахтара –
Кыына суох
Кылыстар!

Саха эр киһитигэр...

Эҕирийиэх икки ардыгар,
Эрбэх үрдүгэр сэттэтэ эргийэр сытыы-хотуу
Эр бэрдэ
Эбэтэр,
Эркини эрэ кыйа хаамар
Эр киһи
Элээмэтэ да буол!

Эйиэхэ, бар дьонуҥ, ийэ буоруҥ
Эйэлээх олоҕор,
Үрүҥ күҥҥэр,
Үрдүк халлааҥҥар
Эстэриик тааһынан ардыыр
Этиҥнээх суо былыт суоһаатаҕына...
(Эчикийэ суох, арах, арах!!!
Эмиэ куһаҕаны эрэ биттэннэ диэн
Этэр-саныыр буолаайаҕыт!)

Куба түүтэ тэллэххэ күөлэһийэ,
Кураанаҕы куолулуу,
Курбалдьыйбыт куону кууһа,
Кумаһаанньыккын эрэ халыҥата сытаайаҕын –
Саа-саадах тутан,
Саабылаан батаһы кыыныттан ороон
Саха омук,
Саргылаах сарсыҥҥы,
Сайдыы, көҥүл уонна дьол туһугар,
Эдэриҥ-эмэниҥ да иһин,
Эккин-сииҥҥин сэймэктэтэргэ,
Ийэ куккун толук биэрэргэ,
Экчи, бэлэм буол!

«Этиҥ
Эмискэ кэлэн
Эттэ...» диэн
Элэ-была тылгын ыһыктымаар –
Өстүмүү Хаҕан* саҕыттан,
Өбүгэ
Өлбөт-сүппэт үгэһинэн,
Өтөҕү, утуму көмүскүүр
Уол оҕо – ат кулун анала –
Урааҥхай сахаҕа, соҕотох!

* Өстүмүү Хаҕан – былыргы түүр хаҕанаатын баһылыга.

Сөбө суох сүбэ, суолтата суох соргу...
«Хайа –
Мантан быыһаныахха айылаах
Туох сүбэ-соргу баар буолаарай?»
(Өксөкүлээх Өлөксөй «Ойуун түүлэ» поэматыттан)

Буор буолан сиргэ тохтон симэлийбит
Буулаҕа бэргэһэм
Көмүскүө суох
Көһүүн төбөбүн,
Дьэбиҥҥэ эмтэрэн кылаана сыппаабыт
Дьэс алтан болотум
Быыһыа суох
Бытаһыт майгыбын!

Таала кырыыламмытынан тэмтэйэ ойон
Тахсар саҥа күн
Сырдыгы сыбааттыа диэн
Сыалаахтык ыраланыма,
Иһэ буһан, көхсө кыараан
Или-эйэни түстүүртэн батыммыт
Ийэ сир
«Ии, чыычааҕым оҕото...» диэн
Аһына саныырыгар
Алыс эрэнимэ...

Тохсус халлаан улаҕатынааҕы
Тойон айыыларгын
Тумсуларын оҕунуохтууру
Торҕон санаалаахтар да
Сатаабат
Салаҥ бэйэлээхтэрэ буолуо диэн
Самнара саныырыҥ – сыыһа!..

Эйигин,
Эйэлэспэт санааҕын
Элбэҕи уонна дириҥи билэриҥ
Хаҥыл халаан уутуттан
Хаххалыа диэн итэҕэйимэ –
Уоттаах харахтаахтар,
Удурҕаччылаах толкуйдаахтар
Уһун илиилэрэ
Уон да байҕал улаҕатыттан булуохтара,
Умса
Ууруохтара...

Арай...
Ааспыты анаарар,
Айыыларга сүгүрүйэр
Айылгыгын сэргэ,
Баараҕай биистэр
Баатырҕаһар майгыларын,
Улахан дайдылар
Умса уурсар албастарын
Хас эмэ хаттыгастаах,
Хаан олбохтоох үөрэхтэринэн,
Хайаан да,
Хамыйтаран ылан
Хааҥҥын сүһүрдэргин умнубатаргын!..

Атынын –
Айыҥат Хаан
Арыйыа,
Сорҕотун –
Сордоох биитэр, дьоллоох оҥоһууҥ
Солбонуйбат
Соноҕоһо тосхойуо...

...Илин халлааннаахха,
Илбискэ уһуйуллубукка
Итинтэн атыны
Этэрим –
Этириэс сатаммат...

Гаврил АНДРОСОВ – Россия суруйааччыларын союһун чилиэнэ.

 


Страница 7 из 30

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Олоҥхо театра X-с сезонун арыйар
Олоҥхо театра Xс сезонун арыйар Алтынньы 15 күнүгэр киэһэ 17.00 чаастан Алтан Сарын "Эллэй Боотур" айымньытынан...

Поиск