Этно-поэзия

ДЬЭРГЭСТЭЙ ЭР БЭРДЭ ХОҺУУН (ОЛОҤХО)

ДЬЭРГЭСТЭЙ ЭР БЭРДЭ ХОҺУУН (ОЛОҤХО)

Өбүгэлэр төрүттэрин
Олуктааннар уһансыбыт,
Былыргыттан барылламмыт
Төрүт удьуор төлкөлөрүн
Төрүттээбит удьуордар,
Биллэ-көстө биһирэнэн
Баар буолтарын быдан иннэ,
Бүлүү өрүс угуттанар
Алларааҥҥы тардыытыгар,
Хочолорго хоҥкулдьуйан,
Алаастарга аҥаабыллаан,
Кырдалларга күөлэһийэн,
Үрэхтэргэ, өтөхтөргө,
Өрүстэргэ, мырааннарга,
Күөллэр ахсын дьулуруҥнаан,
Бултанн-балыктаан аһаан
Аар-Саар сиргэ биллэр-көстөр,
Тойуктарга туойуллубут,
Номохторго билгэлэммит,
Улуу ахсым буойун бэрдэ,
Дьэргэстэй диэн чулуу хоһуун
Айыылартан айдарыллан,
Алгыһынан уйгуланан,
Аата-суола арчыланан,
Өлүөнэ эбэ устун,
Луҥха өрүһү аттаран,
Мэччирэҥнээх тоҕойдортон
Дьааҥы туруук хайатыгар
Тиийэ чопчу тарҕаммыта.
Дьэ бу модун кыахтаах хоһуун
Чаппараахтаах хаҥыл атын
Мииннэн баран истэҕинэ
Лиҥкир ойуур лабаатыгар
Тиийэр үрдүк көстүүлэнэр
Диэн кэпсииллэр өбүгэлэр
Номохторун туомнарыгар.
Кыахтаахтартан модуннара,
Туйгуннартан бастыҥнара,
Хорсуннартан чулуулара,
Буойун киэнэ килбиэннээҕэ,
Дьалхааннаахнык дьаһаллыбыт
Дьоһун дьоро дьүһүйүүлээх,
Уот Уһутаакы төрүттээбит,
Дьэргэлгэнтэн айыллыбыт
Дьэргэстэй Эр Бэрдэ Хоһуун
Диэн аатынан биллиббитэ..
Хоһуун киһи хантан хааннаах,
Кимтэн кииннээх диир буоллахха,
Саха Сирин үтүөкэннээх
Мааны-кэрэ дойдутугар,
Кэбээйибит толоонугар,
Хаптаһыннаах уонна өссө
Чырыыда диэн сирдэринэн
Ууһаабыта-үөдүйбүтэ.
Аҕыс сүһүөх аҕа уус,
Тоҕус төлкө төрүөхтээх
Өбүгэбит төрүттэрин
Дьэ бу улуу буойун киһи,
Түҥ былыггы кэмнэрбит
Түгэхтэрин улаҕатын
Анарааҥҥҥы үөдэйиттэн,
Бэрт ылгыннык билгэлэммит
Дьэргэлгэннии дьиримнэстээн,
Чаҕылҕаҥныы чаҕылыйан,
Уот Уһутаакы бииһин ууһун
Илгэтинэн барылланан,
Үрүҥ Аар Тойон ыйааҕынан,
Үөһээ Дойду дьаһалынан
Күөх халлааммыт оройуттан,
Хара кыйаар араҥатын
Быыстарыттан бурҕалдьыйан,
Сүдү модьу атын мииннэн
Орто Дойду күөнүгэр
Соҕотохто баар буолбута.
Оттон кини тас көрүҥэ
Олус модьу тиит дүлүҥнүү
Былас саҕа кэтит киэптээх,
Турдаҕына бу эр бэрдэ
Үрдүк очуос хайа курдук
Аарыматык көрүҥнэнэр.
Кинини омос көрдөххө
Сүрдээх дьулаан көстүүлэнэр,
Куйахтара килбэҥнэһэн,
Үҥүүлэрэ уунаҥнааннар,
Батыйата, батастара,
Ох сааларын сэбиргэлэ,
Туттар сэбэ, мала-сала,
Киһи кутун долгулдьутар,
Эккин-хааҥҥын дьаралытар,
Тымныы тыыны бөлүһүөктүүр.
Маннык түгэн хорсун-хоодуот,
Хара тыыннар дьайыыларын,
Куттуур илбистээх буоллаҕа,
Онтон сылтаан бука-бары
Өбүгэлэр түөлбэлэрин
Удьуордаабыт Уһук Хоту
Кыраайбытын туруктаабыт
Дьирикинэй бистэриниин,
Ону кытта туматтардыын
Алтыһаннар бииргэ түмсэн
Тигиллибит сирэйдээхтэр,
Саамай-тиргил уустара,
Кыргыдайдар, тамтарбааннар,
Юкагирдарп урдустара,
Эбээннэрбит тҕрүттэрэ
Уонна атын үгүс элбэх
Адьарайдар биистэрэ
Бука бары булкуһаннар,
Бөлөхтөргө хайдыһаннар,
Дьэргэстэйтэн тирэхтэнэн
Кэбээйибит сирдэригэр
Тарҕананнар тэнийэллэр.
Сылтан-сыллар, дьылтан-дьыллар,
Үйэлэртэн-үйэлэрбит
Аастар ааһан испиттэрэ,
Элбэх сэрии илбистэрэ,
Уодаһыннаах кыргыстара,
Адьарайдаах айдааннара
Элбэх дьону эспиттэрэ,
Үгүстэри симэлитэн,
Сору-муҥу үөскэппитэ.
Дьэргэстэй Эр Бэрдэ Хоһуун
Орто Дойду дьалхааннаммыт
Үлүгэрдээх сирдэригэр,
Адьарайдаах үргүөрдээх
Абааһылар тоҕуоруспут
Аллараа дойдубутугар,
Сэбилэнэн – оҥостунан,
Уот-Уһутаакы уйгуланан
Тиийтэлиирэ кыргыһаары.
Онтон кини кыайыылаахтык
Өрүү эргиллээччи этэ.
Эҥин-эгэлгэ айыылаах
Илиэһэйдэр иччилэрэ,
Абааһылар аргыардара,
Сидьиҥ тыыннар сибиэннэрэ
Орто Дойду сирдэриттэн,
Кыргыһыыга кыайтараннар,
Дьэргэстэйтэн үтэйиллэн,
Үрүҥ Аар Айыы Тойон
Ыйааҕынан ыктарыллан,
Дьылҕа Хааммыт дьаһалынан
Тэскилэнэн барбыттара
Амырыын Аллараа Дойду
Адьынаттаах былаайаҕар.
Ол да буоллар тобохторо
Иччилэрдиин илбиһирэн,
Айыылардыын атааннаһан,
Дьэргэстэйдиин кыырыктаахтык
Күөн көрсүһэн, кырһыһаннар
Хоттороннор куоппуттара.
Ол эрээри дөрүн-дөрүн
Олор сиэмэх, сэймэктээх
Сидьиҥ сыдьааннарын дьайа
Орто Дойду дьонноругар
Өлөрсүүнү үөдүтэллэр,
Кыргыһыыны үөскэтэллэр,
Сэриилэри угуттууллар,
Араас ыарыы буулааһынын,
Күүс өттүнэн үтэйсиини,
Хардарыта утарсыылаах
Хайдыһыыны тэрийэллэр.
Дьэргэстэйтэн төрүттэммит,
Кини иилээн саҕалаабыт
Өбүгэлэр үгэстэрин,
Итэҕэллэр илгэлэрин,
Айыыларбыт үөрэхтэрин
Тутуспакка тоҥкурууннук,
Аҥар кырыы айбардааммыт,
Ыһан-тоҕон кэбиһэммит
Ити курдук иэдэйэммит
Эрэйдэнэ сылдьаахтыыбыт.
Куһаҕаннык дьаллыктаныы,
Хардарыта өстөһүүлэр
Үөдэн түгэҕин анныттан
Абааһылар аймахтарын
Орто Дойду диэки туһаан
Аартыктара арыллаллар.
Ол аартыгы бэрт чиҥэтик
Дьэргэстэйдээх бүөлээбиттэр
Диэн этиллэр номохторго,
Ону баара хомолтото,
Мөкү сиэрдээх быһыыланыы
Дьүһүйүүтүнхабаанынан
Абааһылар куомуннаһан
Дьөллөрүйбүт хайаҕастар
Быыстарынан быгыалааннар
Араас моһуок, быһылааннар,
Алдьатыылар-кээһэниилэр,
Мэлдьи мэһэй баар буолуутун
Күөртээн-көбүтэн биэрэллэр.
Оччотугар үгүс дьоннор
Түмпү-тампы бараллара
Эбиллэллэр күөдьүйэннэр,
Уҕараабат куһаҕан тыын
Дьэллыгынэн бүрүүкүүллэр.
Ол аайы дьэ куолутунан
Дьэргэстэйдээх куттарынан
Бэриллибит тутулларбыт
Биллэн турар баар буолбаттар,
Оттон алдьархайдаах
Арсан Дуолай ыйыытынан
Абааһылар ааҥнааннар,
Никсик өлүү, ыарыы-сүтүү
Дьайыыларын оруннааннар
Тунуйаллар Дойду сирин.
Оннук иэдээн содулугар
Элбэх тыынар тыыннаахтар
Хаптараннар буорайаллар,
Үтүөлэрин өрөгөйө
Сиргэ-буорга тэпсиллэллэр,
Киһи аатыттан ааһаллар,
Муҥатыйан сордоноллор,
Оттон кыахтаах өттүлэрэ,
Өрүттэннэр этэҥҥэтик,
Дьон тэҥинэн боччумуран
Дьылҕаларын төһүүлүүллэр.
Ити бука барыта дьэ
Иҥин араас быһыылардаах,
Элбэх дьикти өрүттэрдээх
Дьалаҕайдык сылдьарбытын,
Сыыһа-халты туттарбытын,
Кэтии-маныы сылдьар сүүрээн,
Хара дьайдаах хабалатын
Угаайытын оргулугар
Ыллараннар быстараллар.
Ол иһин дьэ саха дьоно
Айыы суолун тутуһуҥ,
Итэҕэли утумнааҥҥыт,
Сиэри-туому тутуһаҥҥыт,
Өбүгэлэр үөрэхтэрин
Эккэ-хааҥҥа иҥэринэн,
Куккутугар киллэрэҥҥит,
Иллээх-сэмэй майгыланан.
Дьоллоох дьоро кэмнэргитин
Торумнааҥҥыт туругурдуҥ!

ДЬАЛХААННААХ ДЬЭРГЭС (ОЛОҤХО САЛҔЫЫТА)

Уот Уһутаакы төрүттээбит,
Улуу дььалхаан уһуйуулаах
Дьэргэстэй Эр Бэрдэ Хоһуун
Уйгулаабыт, арчылаабыт
Уһук Хоту дойдутугар,
Үөскээн-төрөөн үөдүйбүттэр
Бэртэринэн бэрдимсийэн,
Кыахтарынан киэмсийэннэр,
Күүстэринэн күөн көрсөннөр,
Уҥа-хаҥас дайбаһаннар,
Үтүөлэрин былдьаһаннар,
Өҥөлөрүн өҥсүтэннэр,
Аҥар кырыы айбардааннар,
Үтүөлэһэн-атааннаһан,
Өбүгэлэр төрүттэрин
Туруктарын тургутаннар,
Кыайыыларын кылааннаннар,
Өрөгөйү илгэлээннэр,
Аар-Саар сиргэ аргыардааннар
Ууһаан-тэнийэн испиттэрэ.
Бу кэмнэрбит олох урут,
Уһук Хоту кыраайбыт,
Быырай былыр төлкөлөммүт,
Дьоһун мааны дьылҕаламмыт
Үтүө ыйаахтаах дьоннорун,
Үөскүөхтэрин быдан иннэ,
Аан Дойдуга аата-суола
Биллэ тайаан тарҕаммыт
Дьэргэстэй Эр Бэрдэ Хоһуун
Сиэнэ Дьалхааннаах Дьэргэс
Маннык диэн ааттаммыт эбит –
Оруобуна отут төлкө
Олгуйунан айыллыбыт,
Алта кэрдиис аҥаабыллаах,
Сэттэ ситим сүһүөҕүнэн
Сигилитэ уһуйуллан,
Аҕыс төрүөх Аҕа уус
Билгэтинэн барылламмыт,
Дьалхааннаах Дьэргэс Хоһуун
Үөһээ Дойду дьаһалынан
Орто Дойду кырдалыгар
Баар буолбутуг туһунан,
Таабырыннаах талба кэммит
Таайыллыбат мындааларын,
Түҥ былыргы уоруктарын
Түгэхтэрин улаҕатын
Быдан анараа өттүн
Былаайаҕар туруктанан,
Ууһаан-тэнийэн сылдьан
Аанай-туонай бөлүһүөктээх,
Аата-ахсаана биллибэт
Сүөһүлэхдээх-сылгылардаах,
Ону тэҥэ уус дьонноро,
Буойуннара, хоһууннара
Сэриилэһэн силлигирэн,
Кыргыһаннар илбиһирэн
Төрүччүбүт төрүөхтэрин
Аттараннар аатырданнар,
Хараҥа күүс дьайыыларын
Кый мырахха кыйдаабыттар,
Куһаҕан тыын үргүөрдэрин
Үөдэн түгэҕэр үүрбүттэр,
Абааһылар аргыардарын
Амырыыннаах-уодаһыннаах
Аллараа Дойду уорҕатыгар
Үтэйэн-үүрэн кэбиспиттэр.
Номохторго этиллибит,
Тойуктарга туойуллубут,
Хоһооннорго хоһуллубут,
Олоҥхоҕо ааҕыллар
Дьэ бу килбиэннээх буойун
Дьалхааннаах Дьэргэс баар буолан
Саха Сирин биир талыы
Ытык мааны Дойдутугар,
Кэбээйибит кэрэ бэлиэ
Тылынан да этиллибэт,
Сурукка да суруллубат,
Оннук үтүө туруктаммыт
Кэнчээритин күөннэрэ,
Дьикти айылҕатын баайа,
Күндү-көмүс кырдаллара,,
Бэс чагдалаах сирдэрэ,
Хатыҥ-чараҥ алаастара,
Алыптаммыт мырааннара,
Хочолорун түөлбэлэрэ,
Эмис балыктаах күөллэрэ,
Араас сэдэх кыыллардаах
Бастыҥ күндү кырдаллара,
Өрүстэрэ, үрэхтэрэ,
Туруук-дьөрбөс хайалара
Ханнык даҕаны киһи
Кутун-сүрүн долгуталлар.
Дьэргэс ууһуттан ыла
Үүнэн-сайдан, кыаҕыран
Туругура тураллар бу
Кэбээйибит сирдэригэр
Сметаниннар, Захаровтар,
Кобяковтар, Тереховтар,
Масимовтар, Левин ууһа,
Аргуновтар, Лугиновтар
Ууһаан-тарҕанан иһэллэр.
Бары өттүнэн эргиччи,
Хамаҕаттык ылсыһаннар,
Эриэ-дэхси илгэлэнэн,
Дэгиттэрдик биллэн-көстөн,
Саха Сирин аатырдыбыт
Манна бааллар туйгун дьоннор,
Былыргы кэмнэртэн ыла
Бүгүҥҥү күҥҥэ диэритин.
Дьэ бу бааллар чаҕылхай дьон,
Суруйааччы, луохтуур быраас,
Худуоһунньук, композитор,
Ырыаһыттар, поэттар,
Инженердэр, ыанньыксыттар
Уонна даҕаны бэрт элбэх
Сайдыыбытын чэрчилиир,
Кыайыыбытын түһүмэхтиир,
Күндү-көмүс дьоннорбут
Дьэргэстэй Эр Бэрдэ Хоһуун
Кэмнэриттэн угуттанан.
Өбүгэлэр үөрэхтэрин
Ылынаннар утумнууллар,
Чөл олоҕу тутуһаллар,
Инники диэки дьулуһан,
Дьаргэс Хоһууну удьуордаан
Харса суохтук ылсыһаннар,
Быһаарыылаах хамнааһыны
Тэтиэнэхтик тэрийэннэр
Бары ккыайан-хотон сылдьан
Аан Дойдуга билиннилэр.
Уруй-УРУй! Айхал-Айхал!
Дьэргэстэйдэр удьуордарын
Барыллааннар барҕардыбыт
Бастыҥ чулуу дьоннорго.
Инникитин өрүү бары
Биир ньыгыллык түмсүһэммит
Саха Сирэ кэскиллээхтик
Туругурар билгэлэрин
Чулуу дьоннор барыллыыллар.
Олоҥхону удьуордааммыт,
Итэҕэли туруктааммыт,
Дьылҕабытын дьаһанаммыт,
Этэҥҥэ бары сылдьыаҕыҥ.

ЗАХАРОВ ИВАН ИВАНОВИЧ - ТИРЭХ

 


Страница 1 из 30

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Олоҥхо театра X-с сезонун арыйар
Олоҥхо театра Xс сезонун арыйар Алтынньы 15 күнүгэр киэһэ 17.00 чаастан Алтан Сарын "Эллэй Боотур" айымньытынан...

Поиск