АЛААС

АЛААС

Саха дьоно 40-60 – ыс сыллааҕа төрүт удьуордар сүнньүнэн барылара алаас оҕолоро буолаллара саарбаҕа суох. Мин тус бэйэм муус устар ый 26 к. 1953 с. төрөөбүтүм Кэбээйи нэһилиэгэр, эппинэн-хааммынан билбитим уонна ылыммымтым кэрэчээн алааһым күөх илгэтин абылаҥнаах арчыламмыт алгыһын. Ама даҕаны бу күн си ригэр айыылартан айдрыллыбыт айылҕабыт кэрэ-бжлиэ көстүүтэ мантан ордук баар буолуо ду? Суох! Бу нэлэмэн кырдалга, бу хочо күөнүгэр, бу ылааҥы дуолга мантан күндү үтүөкэн турук ханна да суох. Манна Л.А.Афанасьев – Тэрис суруйбут алгыстара киирдилэр
ДЬОҺУН
Удьуордарым сыыспыттарын
Хатылаамыым,
Төрүттэрим таппыттарын
Тутуһуум.

Айылыгым алгыһын таһаарыым,
Өбүгэм үтүөтүн үрдэтиим.
Төбөм иһигэр төлкөлөөх санаа
Төрүттэннин,
Баһым иһигэр бастыҥ санаа
Барҕардын.

Ыйаахпын ыллыктыым,
Оҥоһуубун тупсарыым.
Итэҕэс этинимиим,
Быһаҕас туттумуум.
Дьоһуннук сананыым.
Дом!

Түҥ былыргыттан сахалар биир сиргэ боччумнук алаастарга олохсуйаннар баһыйар өттүлэрэ сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлара. Алаас диэн сахалар онно баар кырдаллары, мэччирэҥнэри, ходуһалары, чараҥнары, күөллэри ааттыыллар. Алаастарга кинилэр сүөһүлэри көрөргө-харайарга, кинилэри табыгастаахтык иитэргэ туһуламмыт сөптөөх сирдэргэ, үтүөкэн үүнүүлээх хочолорго тарҕанан олорбуттара. Биллэн турар, XVI ү. быдан инниттэн Саха Сиригэр сүөһү иититинэн дьарыктанар тюрк бөлөх сыдьааннарын этностарын (омуктарын) олохсуйуохтарын араас биистэр – эбээннэр, эбэҥкилэр, майааттар, туматтар, кыргызтар, юкагирдар, чукчалар, долганнар, палеоазиатскай төрүттээх биистэр уо.д.э. олорбуттара биллэр. Кинилэр бэйэлэрин икки ардыгар куруук атааннаһан сэриилэһэллэрэ. Олор бары сахалар өбүгэлэрин төрүттэриниин силлиһэннэр булкуспуттара.

ТУРУУ БУОЛУУ

Үөһэттэн киирээччилэргэ
Өйбүн сүүйтэримиим.
Аллараттан тахсааччыларга
Санаабын сайҕаамыым.
Ойоҕостон орооһооччуларга
Отуорбун оҕустарымыым.

Тургутуулары туоруур
Туруу майгыланыым.
Минньигэс тыг
Дьиҥи биэримиим,
Халбаҥ эйгэҕэ
Кырдьыгы атастаһымыым.

Төбөм эргийбэтин,
Хараҕым иирбэтин.
Сылдьыбытым кырдьык буоллун,
Эппитим экчи буоллун.
Дом!

XVII ү. дылы өбүгэлэрбит хаһаайыстыбаларын-культураларын көрүҥүн хайысхата булкаастаах этэ, а.э. сүөһү иитиитинэн дьарыктаныыны кытта балыктааһын, бултааһын, тыаҕа сир аһын хомуйуу олус сайдыбыт этэ. Онтон XVII – XVIII үү. ньуучча казактара ааҥнаан киирбиттэрин кэннэ ньуучча ыраахтааҕытын былааһа бигэргэнэр, ясак системата туругураруонна сүөһү иитиитин сайдыыта тэтимирэр, ордук баһыйа XIX ү. бүтүүтэ – XX ү. саҥатыгар. Бу кэмҥэ сыыйа-баайы саҥа хайысха - сири оҥоруу культурута сайдар - бурдук ыһыыта, луугу, турнепсы, эриэппэни, хортуоппуйу олордуулар уо.д.а.
Сэбиэскэй былаас туругурбутун кэннэ колхозтар уонна совхозтар үөскүүллэр, кулаахтары кырганнар эһэллэр уонна бүттүүн коллективизациялааһын политиката ыытыллар. Бу кэмҥэ бастыҥ сирдэр барылара национализацияланаллар, оттон мөкү өттүлэрэ бэйэ бас билэр бытархай бааһынай хаһаайыстыбаларыгар бэриллибиттэрэ. 60 – с сс. бүтүөхтэригэр диэри бурдук ыһыыта уонна хортуоппуйу олордуу хас биирдии тыа сирин олохтоох ыалын сүрүн дьарыга этэ. Ол эрээри онтон салҕыы совхозтар тэриллибиттэрэ республика үрдүнэн улахан хоромньулаах буолбута, дьоннор олохторо кинилэр бэйэлэрэ бас билэр кэтэх хаһаайыстыбалара эстибитин иһин лаппа айгыраабыта. Совхозтар үөскээбиттэрин түмүгэр бааһынайдар олохсуйбут сирдэриттэн үүрүллүбүттэрэ, оттон кинилэр сирдэрэ государство бас билиитигэр ананан бигэргэммиттэрэ. Колхоз сирдэрэ эстибиттэрин кэннэ уонна олортон күүс өттүнэн кыһарыйан колхозтаахтары үтэйбиттэрин түмүгэр бурдук ыһыытынан дьарыктаныы симэлийбитин тэҥэ буолбута, хортуоппуйу эрэ олордуу хаалар, онтукпут даҕаны кыанар соҕус туруктаах сэнэх хаһаайыстыбаларга эрэ ордубута. Быраҕыллыбыт дэриэбинэлэр совхоз фермаларыгар ханнык эрэ кэмҥэ сайылык курдук туһанылла сылдьбыттара, олор 70-с сс. бүтүүннэрэ эстибиттэрэ. Брежнев саҕанааҕы номенклатурнай «улугурбут» кэм 90 – с сс. иккис аҥардарыттан арыычча уларыйан барта. Салайааччылар аҥалаларыттан уонна дойдуну бүттүүнүн буулаабыт социальнай кризис содулун түмүгэр 60- с сс. ортолоруттан уонна 90-с сс. ортолоругар тыа хаһаайыстыбатын туруга олох аһары мөлтөх сайдыылаах этэ, үгүс сирдэргэ олох былыр эһэлэр, хос эһэлэр саҕанааҕы кэмнэринии туох да механизацията суох хара күүстэринэн үлэлиилээбиттэрэ дьиҥ чахчы кырдьыга саарбаҕа суох.
Саха Сиригэр XVI ү. ортотугар диэри араас сирдэргэ быһыҕастарыгар диэри сиргэ тимирдиллэн оҥоһуллубут отунан уонна буорунан бүрүллүбүт купол курдук сиэрдийэлэринэн тутуллубут конус курдук көстүүлээх "холомоҕо" уонна "буор ураһаҕа" майгынныыр олохсуйуллубут дьиэлэр бааллара биллэр. Арааһа кинилэр «холомолор» уонна «кыргыс өтөхтөр» иннилэринэ баар буола сылдьыбыт буолуохтаахтар. XVII ү. саҥатыгар сахалар «тордохторго» уонна «ураһаларга», онтон салҕыы XVIII ү. иккис аҥарыттан балаҕаннарга олохсуйаллар, XIX ү.бүтүүтүн диэки бу этиллибит тутуулар бары ньууччалар бэрэбинэ дьиэлэригэр кубулуйаллар.
Сэбиэскэй былаас туругуруон иннинэ улуустарга былаас нэһилиэктэр кинээстэринэн дьаһаныллаллара, кинилэри улуус головата (кулуба) быһаччы бас билэрэ. Ыраахтааҕы кэмнэрин саҕана кинээстэр (князцы) общество уонна хаһаайыстыба тутулун барытын дьаһайан хонтуруолууллара уонна салайаллара, кинилэр олохтоохторугар туһааннаах ыаллар хайдах туруктаах хаһаайыстыбалаахтарыттан көрөннөр барыларыгар чиэһинэйдик, кими да хомоппот гына сирдэри бас билиигэ анаан тыыран биэрэллэрэ, оттон кыаммат өтттүлэригэр төһө сатанарынан көмө оҥоһуллара. Сэбиэттэр былаастара олохсуйуохтарыттан уонна колхозтар, совхозтар үөдүйүөхтэриттэн ыла тыа сирин олохтоохторо сүрүн баайдарын былдьаппыттара – сирдэрин. Сирдэр бүттүүннэрэ саҥа былаас монопольнай государственнай бас билиитигэр бэриллибиттэрэ.

ОРТОКУ БУОЛУУ

Кутум-сүрүм тохтоотун,
Уйлҕам хамсаабатын.
Олорор сирим Орто дойду
Ортото буоллун,
Сылдьар сирим Аан дойду
Киинэ буоллун.

Көлдьүнү кытта көтүмүүм,
Ардаҕы кытта ааһымыым.
Кутурукка соһуллумуум,
Кытыыга кыбыллымыым.
Бэйэм туспар
Киэҥнэниим, түгэҕим көстүбэтин,
Улаҕам биллибэтин.
Дом!
БӨҔӨХ БУОЛУУ
Кэлтэгэй хамыйахтааҕы
Киллэримиим,
Такыр тарбахтааҕы
Чугаһатымыым.

Эриэн ыкка ситтэримиим,
Күөрт ыкка күөйтэримиим.
Туора муостааҕы тойорготумуум,
Атын саҥнааҕы ааҥнатымыым.

Иннибин быһа хаамтарымыым,
Кэннибин кэрбэтимиим.
Үтэн-анньан көрүүгэ бэринимиим,
Күүстээх санааланыым,
Бөҕө туруктаныым.

Инним кэтирээтин,
Кэлэрим кэскиллэннин.
Дом!

СИТЭРИ БУОЛУУ

Туппуппун ыһыктымыым,
Булбуппун сүтэримиим,
Суолум оспотун,
Ыллыгым бүөлэммэтин.

Онно-манна улдьарымыым.
Итиннэ-манна уларыйымыым.

Тутах туттумуум,
Туттумуум,
Быстах быһһыланымыым.

Олоҕум сары-сатаҕай буолбатын,
Оҥорбутум дьалаҕай буолбатын.

Ситэри оҥорууланыым,
Тилэри дьылҕаланыым.
Оҥорбутум уруйданнын,
Айбытым айхалланнын.
Дом!

Билиҥҥи кэмҥэ тыа сиригэр капиталистическай тутул чиҥэргээбитин иһин, ордук чуолаан 2010-с сс. кэннилэриттэн сирдэри чааһынай бас билии сайдан, бааһынай хаһаайыстыбалар, кэтэх хаһаайыстыбалар, предпринимательстволар сайдыылара кыаҕыраннар Саха Сиригэр агропромышленнай хайысха сайдыыта лаппа тупсан барар. Ол гынан баран бөдөҥ кыахтаах хаһаайыстыбалар сири бас билиини бүттүнүн бэйэлэрэ дьаһайаннар Бастакы президент М.Николаев туруорса сатаабыт "Семейная экэномика – ыаллар экономикалара" ыаллар тус бэйэлэрэ кэтэх хаһаайыстыбаларын сайыннарарга туһуламмыт политиката олуктаммыта уонна практически олоххо киирбэтэҕэ диэххэ сөп. Бу түмүгэр государство өттүттэн ыаллар бытархай кэтэх хаһаайыстыбаларын өйүүр политика ыытыллабатаҕын иһин кинилэр быста дьадайбыт туруктаммыттара уонна бэйэлэрэ туһанар алаас сирдэрин (ходуһалар, мэччирэҥнэр, чараҥнар, кырдаллар, күөллэр, үрэхтэр) бөдөҥ хаһаайыстыбалар монополизацияларын сабыдыалларыгар ыллараннар былдьаппыттара. Маннык быһыы-майгы содулугар былыргыттан биһирэмнэнэн көрүллүбүт-харайыллыбыт өбүгэлэр төрүөхтэн төрүөххэ үйэлэр тухары ананан бэриллэ турбут сирдэрэ (научнайдык эттэххэ – наследственная фамильная собственность) эстибиттэрэ, олор оннулпрыгар эҥкилэ суох "саҥа сахалар", "саҥа ньууччалар" сыдьааннара бүрүүкээбиттэрэ. Хомойуох иһин маннык уларыйыылар түмүктэригэр бэрт элбэх үтүөкэннээх сирдэр кууран-хатан, улугуран-кэхтийэн, оттор-мастар хагдарыйаннар туохха да туһата суох буолбуттара. Эбиитин – эбии кэнники кэмнэгэ ойуур баһаардарын хара дьайдаах содуллара олус элбээтилэр, оттон урукку кэмнэргэ бу олус сэдэх көстүү буолара.

ҮРҮҤ АЙЫЫ ТҮМҮКТЭРЭ
ЫТЫК ЭТ

Ытык этим айылыннын.
Айыыларым саҥарбыттарын
Саҥарыым.
Иэйэхситтэрим эппиттэрин
Этиим.

Сүнньүм көннүн,
Сүргэм көтөҕүлүннүн.
Дьиҥи итэҕэйиим.
Кырдьыгы кылбатыым.

Самныбат саргыланыым,
Кэхтибэт кэскиллэниим.
Ырааҕы көрүүм,
Үйэлээҕи өйдүүм.
Дом!

ТӨЛКӨ

Аҕа Айыыларым,
Ийэ Иэйэхситтэрим
Дьээ диэтэхпинэ
Дьээ диэтиннэр,
Буо диэтэхпинэ
Буо диэтиннэр.
Тылым төбөтүгэр
Олордуннар,
Санаам тамаҕар
Сырыттыннар.

Тылбын үүннээтиннэр,
Тэһииннээтиннэр,
Саҥабын салайдыннар.
Уоппун отуннуннар,
Төлкөбүн түһэрдиннэр.

Сыыһабын көннөдүннэр,
Алҕаспын араардыннар.
Сымнаҕас ытыстарыгар
Олортуннар.
Дом!

СИЭР

Айыы айбытын
Батыһыым,
Одун оҥорбутун
Утумнуум.

Аан дойду
Тэһиинин ылыым,
Күн сирин
Көнтөһүн тутуум.

Кутум тутулугун
Уларытымыым.
Сүрүм сүньүн
Сүтэримиим.

Сиэри ситэриим,
Куолуну толоруум.
Хараҕым сырдык буоллун,
Өйүм ыраас буоллун.

Чахчыга тэриниим,
Баары барҕардыым.
Дом!
ТУОМ
Айылҕа эргиирин
Батыһыым,
Айыылар этиилэрин
Салгыым.

Өбүгэ үгэһин
Үтүктүүм,
Үтүө тылы
Үүннэриим

Туомунан бааллыым,
Силигинэн ситимнэниим.
Көнө сүрүннэниим,
Көсүө мэйиилэниим.

Оҥорорбун
Оҥорон иһиим,
Ылыммыппын
Ыпсаран иһии.

Кэмигэр ситэриим,
Тоҕооһугар толоруум.
Үрүҥ күн
Үтүөтүн тутуум.
Дом!

Билиҥҥи кэмҥэ өбүгэлэрбит олохсуйбут алаастарын кинилэри удьуордаабыт төлкөлөргө төннөрөн былыргы кэмнэртэн туруктаммыт билгэлээһиннэринэн барылланан олору төһө кыалларынан ыаллар туһааннаах кэтэх хаһаайыстыбалара сайдарын кэрэһэлииргэ туһуламмыт политика ыытыллара олус көдьүүстээх уонна табыгастаах буолуо этэ дии саныыбын. Кинилэр атахтарыгар туран сайдалларын утумнааһын туһугар төннөрүллүбэт үбүлээһининэн уонна механизацияннан хааччылыы политиката ыытыллан государственнай-чааһынай алтыһыылар системаларын иһинэн инвестиционнай көҕүлээһиннэр уһулуччу суолтаны ылаллар. Манна олохтоох администрациялар болҕомтолорун уураллара күүркэйэн саҥа таһымнарга, саҥа ситиһиилэргэ олгуйданаллара эрэйиллэр, онно ханыылаан кыаммат эрээри кыаҕырар баҕалаах ыалларга туох табылларынан туһааннаах көмө оҥоһуллуохтаах государство суотугар – сиринэн, техниканнан, үбүлээһининэн, сүөһүннэн уо.д.а.

Захаров Иван Иванович- ТИРЭХ

 

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Олоҥхо театра X-с сезонун арыйар
Олоҥхо театра Xс сезонун арыйар Алтынньы 15 күнүгэр киэһэ 17.00 чаастан Алтан Сарын "Эллэй Боотур" айымньытынан...

Поиск