АЛААСПЫТ АЛГЫҺА

АЛААСПЫТ АЛГЫҺА

Саха дьоно 40-60 – ыс сыллааҕа төрүт удьуордар сүнньүнэн барылара алаас оҕолоро буолаллара саарбаҕа суох. Мин тус бэйэм муус устар ый 26 к. 1953 с. төрөөбүтүм Кэбээйи нэһилиэгэр, эппинэн-хааммынан билбитим уонна ылыммымтым кэрэчээн алааһым күөх илгэтин абылаҥнаах арчыламмыт алгыһын. Ама даҕаны бу күн си ригэр айыылартан айдрыллыбыт айылҕабыт кэрэ-бжлиэ көстүүтэ мантан ордук баар буолуо ду? Суох! Бу нэлэмэн кырдалга, бу хочо күөнүгэр, бу ылааҥы дуолга мантан күндү үтүөкэн турук ханна да суох.

ДЬИЭ ТУСАҺАТЫН АЛГЫҺА

Аал уотум тэрилэ,
Киирэр дьиэм тэрилэ
Абыраллаах Айыы Тойон
аҕам анаабыта,
Ньирэйгин нгьикирэт,
балчыргын барҕат,
Үрүөлээххин үөрдээ,
көҕөннөөххүн көччүт,
Хаһалааххын харыһый;
Холоҥсолоох хотонум тоэрилэ.
Дьаардаах тэиргэним тэрилэ,
Абыраллаах Айыы Тойон аҕам
Анаабытынан оҥоһуннум.
Айбыт Айыыһытым.
Ииппит Эйиэхситим
Абыраа! Былаҕайга былдьатыма.
Дэлэгэйгэ длиэлитимэ,
Суон сүлдьүгэскин төлөрүтүмэ,
Халыҥ халҕаҥҥын халбарытыма.
Ииппит эйиэхситтэрим,
Айбыт Айыыһыттарым,
Ойуулаах от-мас иччитэ,
Үүт таас бэйэлээх, үүт күөл
олохтоох
үрүҥ айыы тойон аҕам
ылгын уола
Тоҕус сылы млэдьи сидьиҥ-босхоҥ
Буолан сыппыт Күөрэ
Дабаан Дархан,
Кыыра Бырдьа, Маҥкы Батас,
Кындыс Кымньыы, Хахай
Саҥыйах,
Бэдэр Бэргэһэ, Байба Дьилбэх,
Аал уот эһэм!
Орто дайдыга тоҕус тордуулаах
Сырайдаах курдук үөрдэр
иччилэриттэн
Көмүскүү, аһына тур.
Адьарайтан аһын,
Былаҕайга былдьатыма,
дэлэгэйгэ диэлитимэ.
Үйэлээх сааһым тухары
Баай байаммын,
Тот тотоммун, сүөһү ииттэммин,
Оҕо төрөтөммүн, киһи
олоҕун олороммун,
олордорбун диэммин оҥоһуннум.
Айыы Тойон сырдык
тыыҥҥын түһэр –
Мин дьиэм тсупатыгар!

(И.А.Худяков. «Краткое описание Верхоянского окргуга, 1868. Ленинград. Наука. 1969. С 203-204).

Сахалар былыргыттан биир сиргэ боччумнук алаастарга олохсуйаннар баһыйар өттүлэрэ сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлара. Алаастарга кинилэр сүөһүлэри көрөргө-харайарга, кинилэри табыгастаахтык иитэргэ анаммыт сөптөөх сирдэргэ, үтүөкэн үүнүүлээх хочолорго тарҕанан олорбуттара.
Билиҥҥи кэмҥэ тыа сиригэр капиталистическай тутул чиҥэргээбитин иһин, ордук чуолаан 2010-с сс. кэннилэриттэн сирдэри чааһынай бас билии сайдан, бааһынай хаһаайыстыбалар, кэтэх хаһаайыстыбалар, предпринимательстволар сайдыылара кыаҕыраннар Саха Сиригэр агропромышленнай хайысха сайдыыта лаппа тупсан барар. Ол гынан баран бөдөҥ кыахтаах хаһаайыстыбалар сири бас билиини бүттүнүн бэйэлэрэ дьаһайаннар Бастакы президент М.Николаев туруорса сатаабыт "Семейная экэномика – ыаллар экономикалара" диэн ыаллар тус бэйэлэрэ кэтэх хаһаайыстыбаларын сайыннарарга туһуламмыт политиката сыыһа-халты барылламмыт социальнай-экономическай дьаһаллар ыытылланнар пракически олоххо киирбэтэҕэ диэххэ сөп. Бу түмүгэр государство өттүттэн ыаллар бытархай кэтэх хаһаайыстыбаларын өйүүргэ туһуламмыт үлэ ыытыллабатаҕын иһин кинилэр быста дьадайбыт туруктаммыттара уонна бэйэлэрэ туһанар алаас сирдэрин бөдөҥ хаһаайыстыбалар монополизацияларын сабыдыалларыгар ыллараннар былдьаппыттара. Маннык быһыы-майгы содулугар былыргыттан биһирэмнэнэн көрүллүбүт-харайыллыбыт өбүгэлэр төрүөхтэн төрүөххэ үйэлэр тухары анабылланан бэриллэ турбут сирдэрэ (научнайдык эттэххэ – наследственная фамильная собственность) эстибиттэрэ, олор оннуларыгар бүттүүннүү сабардамнааннар суох "саҥа сахалар", "саҥа ньууччалар" сыдьааннара бүрүүкээбиттэрэ. Хомойуох иһин маннык уларыйыылар түмүктэригэр бэрт элбэх үтүөкэннээх сирдэр кууран-хатан, улугуран-кэхтийэн, оттор-мастар хагдарыйаннар туохха да туһата суох буолбуттара. Эбиитин – эбии кэнники кэмнэгэ ойуур баһаардарын хара дьайдаах содуллара олус элбээтилэр, оттон урукку кэмнэргэ бу олус сэдэх көстүү буолара.

СЭРГЭ АЛГЫҺА

Тоҕуса уостаах
Аар баҕах сэргэм иччитэ,
Үс булас булас быһаҕаһа,
Хатыҥ мас торуоскалаах
Сэргэ иччитэ
Мотой тойон эһэм оҕоннбор.
Эйигиттэн көрдөһөрүм да күннэээ,
Аартаһарым да ахсааннаах!
Быстан-быстан была буолбут,
Тохтон-тохтон тобох буолбут,
Баранан-баранан барахсан буолбут,
Кэҥсиги кэтэспит,
Муҥсукка моҥолдьуйбут,
Туох сахтан туорхаһыйан сылдьар
Токур уоҥуохтаах туум
тулаайах бэйэм,
Түөрт сүһүөхпүнэн сүгүрүйдэнэн
Көрдөһөр кэм кэрдиим,
Бото болдьоҕум буолла.
Үөһээ дайдыга үс хаттыгастаах
Үөлэт маҥан халлаан
Үрүт кырыытыгар
Үөскээн-төрүөн олорор
Үүс тыһа үргүлдьүлээх,
Үкэр куйаас тыыннаах,
Үрүҥ туорум былыт олбохтоох.

Быттыккар быркылатан,
Хойоҥноох хонноххор хорҕотон,
Көмнөхтөөх баай харыйа саҕа
Көй чаҕылҕан тыыммытын
Бэйэҕэр эрчийэн,
Орто мыраан дайдыга
Оһол өрүү улааттаҕына,
Харкырыыр хабдьы саҕа
Айыы сириэйитинэн урсуннаан.
Кэлбиттэри кэбилитэҥҥин,
Күтүрдэри күрэтэҥҥин,
Дьоллоох тиэргэммитигэр
Тохтотума,
Киэргэллээх тиэргэммитигэр киллэримэ!

(Г.М.Васильев 1944 с. суруйбут. ССНК архыыба, 5 ф., 3 уоп., 666 дь.).

Билиҥҥи кэмҥэ өбүгэлэрбит олохсуйбут алаастарын кинилэри удьуордаабыт төлкөлөргө төннөрөн былыргы кэмнэртэн туруктаммыт билгэлээһиннэринэн барылланан олору төһө кыалларынан ыаллар туһааннаах кэтэх хаһаайыстыбалара сайдарын кэрэһэлииргэ туһуламмыт политика ыытыллара олус көдьүүстээх уонна табыгастаах буолуо этэ дии саныыбын. Кинилэр атахтарыгар туран сайдалларын утумнааһын туһугар төннөрүллүбэт үбүлээһининэн уонна механизацияннан хааччылыы политиката ыытыллан государственнай-чааһынай алтыһыылар системаларын иһинэн инвестиционнай көҕүлээһиннэр уһулуччу суолтаны ылаллар. Манна олохтоох администрациялар болҕомтолорун уураллара күүркэйэн саҥа таһымнарга, саҥа ситиһиилэргэ олгуйданаллара эрэйиллэр, онно ханыылаан кыаммат эрээри кыаҕырар баҕалаах ыалларга туох табылларынан туһааннаах көмө оҥоһуллуохтаах дии саныыбын государство суотугар – сиринэн, техниканнан, үбүлээһининэн, сүөһүннэн уо.д.а.

ТИЭРГЭН АЛГЫҺА

Саас сайылыкка тахсарга тиэргэн тортотугар уот оттуллар. Хойуу гына суораттаан чоҥхойго кутуллар уонна титиик иһин тула ыһыллар.
Үрүҥ тунах, үрүҥ туназх, үрүҥ тунах,
Ас үрдэ, ас үрдэ, ас үрдэ.
Үрүҥ тунах, үрүҥ тунах, үрүҥ тунах!
Илгэ быйаҥ эҥэрдээх
Эдьэн Иэйиэхсит эбэбит,,
Эн ааккын ааттаан
Иһэгэй тиэргэн эрэмэҕин иннигэр
Көрдөһөр күммүт буолла.
Ыыраахтааҕы ыырыма.
Тумустааҕы туурума,
Суон сүлдьүгэскин төлөрүтүмэ,
Халыҥ халҕаҥҥын халбарытыма,
Көмүс уйаҕын көлбөрүтүмэ,
Томторуктааххын туоратыма,
Мүһэлээххин мүччүрүтүмэ,
Суҥнаах ытыстан,
Соргулаах иэдэстэн,
Төлкөлөөх төрүөхтэн!
Уруй. Үрүҥ илгэ!
Уруй үрүҥ илгэ!
Уруй үрүҥ илгэ!

А.А.Акимова,79 саастаах,Амма оройуонун Чыамайыкы нэһ., П.Т.Степанов !;ҥҕ с. балаҕан ыйын 9 к. суруйбут. ССНК архыыба, 5 ф., 3 уоп.659 дь.).

Захаров Иван Иванович- ТИРЭХ 

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Олоҥхо театра X-с сезонун арыйар
Олоҥхо театра Xс сезонун арыйар Алтынньы 15 күнүгэр киэһэ 17.00 чаастан Алтан Сарын "Эллэй Боотур" айымньытынан...

Поиск