АЛААС

АЛААС

IMG-20150319-WA0019 31facТүҥ былыргыттан сахалар биир сиргэ боччумнук алаастарга олохсуйаннар баһыйар өттүлэрэ сүөһү иитиитинэн дьарыктаналлара. Алаас диэн сахалар онно баар кырдаллары, мэччирэҥнэри, ходуһалары, чараҥнары, күөллэри ааттыыллар. Алаастарга кинилэр сүөһүлэри көрөргө-харайарга, кинилэри табыгастаахтык иитэргэ туһуламмыт сөптөөх сирдэргэ, үтүөкэн үүнүүлээх хочолорго тарҕанан олорбуттара. Биллэн турар, XVIү.быдан инниттэн Саха Сиригэр тюрк бөлөх сыдьааннарын этностарын (омуктарын) олохсуйуохтарын (сүөһү иитиитинэн дьарыктанар) иннинэ араас биистэр – эбээннэр, эбэҥкилэр, майааттар, туматтар, кыргызтар, юкагирдар, чукчалар, долганнар, палеоазиатскай төрүттээх биистэр уо.д.э. олорбуттара биллэр. Кинилэр бэйэлэрин икки ардыгар куруук атааннаһан сэриилэһэллэрэ. Олор бары сахалар өбүгэлэрин төрүттэриниин силлиһэннэр булкуспуттара.
XVII ү. дылы өбүгэлэрбит хаһаайыстыбаларын-культураларын көрүҥүн хайысхата булкаастаах этэ, а.э. сүөһү иитиитинэн дьарыктаныыны кытта балыктааһын, бултааһын, тыаҕа сир аһын хомуйуу олус сайдыбыт этэ. Онтон XVII – XVIII үү. нуучча казактара ааҥнаан киирбиттэрин кэннэ нуучча ыраахтааҕытын былааһа бигэргэнэр, ясак системата туругураруонна сүөһү иитиитин сайдыыта тэтимирэр, ордук баһыйаXIX ү. бүтүүтэ – XX ү. саҥатыгар. Бу кэмҥэ сыыйа-баайы саҥа хайысха - сири оҥоруу культурута сайдар - бурдук ыһыыта, луугу, турнепсы, эриэппэни, хортуоппуйу олордуу курдуктар уо.д.а.

IMG-20150319-WA0020 07c65Сэбиэскэй былаас туругурбутун кэннэ колхозтар уонна совхозтар үөскүүллэр, кулаахтары кырганнар эһэллэр уонна бүттүүн коллективизациялааһын политиката ыытыллар. Бу кэмҥэ бастыҥ сирдэр барылара национализацияланаллар, оттон мөкү өттүлэрэ бэйэ бас билэр бытархай бааһынай хаһаайыстыбаларыгар бэриллибиттэрэ. 60 – с сс. бүтүөхтэригэр диэри бурдук ыһыыта уонна хортуоппуйу олордуу хас биирдии тыа сирин олохтоох ыалын сүрүн дьарыга этэ. Ол эрээри онтон салҕыы совхозтар тэриллибиттэрэ республика үрдүнэн улахан хоромньулаах буолбута, дьоннор олохторо кинилэр бэйэлэрэ бас билэр кэтэх хаһаайыстыбалара эстибитин иһин лаппа айгыраабыта. Совхозтар үөскээбиттэрин түмүгэр бааһынайдар олохсуйбут сирдэриттэн үүрүллүбүттэрэ, оттон кинилэр сирдэрэ государство бас билиитигэр ананан бигэргэммиттэрэ. Колхоз сирдэрэ эстибиттэрин кэннэ уонна олортон күүс өттүнэн кыһарыйан колхозтаахтары үтэйбиттэрин түмүгэр бурдук ыһыытынан дьарыктаныы симэлийбитин тэҥэ буолбута, хортуоппуйу эрэ олордуу хаалар, онтукпут даҕаны кыанар соҕус туруктаах сэнэх хаһаайыстыбаларга эрэ ордубута. Быраҕыллыбыт дэриэбинэлэр совхоз фермаларыгар ханнык эрэ кэмҥэ сайылык курдук туһанылла сылдьбыттара, олор 70-с сс. бүтүүннэрэ эстибиттэрэ. Брежнев саҕанааҕы номенклатурнай «улугурбут» кэм 90 – с сс. иккис аҥардарыттан арыычча уларыйан барта. Салайааччылар аҥалаларыттан уонна дойдуну бүттүүнүн буулаабыт социальнай кризис содулун түмүгэр 60- с сс. ортолоруттан уонна 90-с сс. ортолоругар тыа хаһаайыстыбатын туруга олох аһары мөлтөх сайдыылаах этэ, үгүс сирдэргэ олох былыр эһэлэр, хос эһэлэр саҕанааҕы кэмнэринии туох да механизацията суох үлэлииллэрэ дьиҥ чахчы кырдьыга саарбаҕа суох.
Саха Сиригэр XVI ү. ортотугар диэри араас сирдэргэ быһыҕастарыгар диэри сиргэ тимирдиллэн оҥоһуллубут отунан уонна буорунан бүрүллүбүт купол курдук сиэрдийэлэринэн тутуллубут конус курдук көстүүлээх "холомоҕо" уонна "буор ураһаҕа" майгынныыр олохсуйуллубут дьиэлэр бааллара биллэр. Арааһа кинилэр «холомолор» уонна «кыргыс өтөхтөр» иннилэринэ баар буола сылдьыбыт буолуохтаахтар. XVII ү. саҥатыгар сахалар «тордохторго» уонна «ураһаларга», онтон салҕыы XVIII ү. иккис аҥарыттан балаҕаннарга олохсуйаллар, XIX ү.бүтүүтүн диэки бу этиллибит тутуулар бары нууччалар бэрэбинэ дьиэлэригэр кубулуйаллар.
IMG-20150319-WA0021 ca643Сэбиэскэй былаас туругуруон иннинэ улуустарга былаас нэһилиэктэр кинээстэринэн дьаһаныллаллара, кинилэри улуус головата (кулуба) быһаччы бас билэрэ. Ыраахтааҕы кэмнэрин саҕана кинээстэр (князцы) общество уонна хаһаайыстыба тутулун барытын дьаһайан хонтуруолууллара уонна салайаллара, кинилэр олохтоохторугар туһааннаах ыаллар хайдах туруктаах хаһаайыстыбалаахтарыттан көрөннөр барыларыгар чиэһинэйдик, кими да хомоппот гына сирдэри бас билиигэ анаан тыыран биэрэллэрэ, оттон кыаммат өтттүлэригэр төһө кыалларынан көмө оҥоһуллара. Сэбиэттэр былаастара олохсуйуохтарыттан уонна колхозтар, совхозтар үөдүйүөхтэриттэн тыа сирин олохтоохторо сүрүн баайдарын былдьаппыттара – сирдэрин. Сирдэр бүттүүннэрэ саҥа былаас монопольнай государственнай бас билиитигэр бэриллибиттэрэ.
Билиҥҥи кэмҥэ тыа сиригэр капиталистическай тутул чиҥэргээбитин иһин, ордук чуолаан 2010-с сс. кэннилэриттэн сирдэри чааһынай бас билии сайдан, бааһынай хаһаайыстыбалар, кэтэх хаһаайыстыбалар, предпринимательстволар сайдыылара кыаҕыраннар Саха Сиригэр агропромышленнай хайысха сайдыыта лаппа тупсан барар. Ол гынан баран бөдөҥ кыахтаах хаһаайыстыбалар сири бас билиини бүттүнүн бэйэлэрэ дьаһайаннар Бастакы президент М.Николаев туруорса сатаабыт "Семейная экэномика – ыаллар экономикалара" ыаллар тус бэйэлэрэ кэтэх хаһаайыстыбаларын сайыннарарга туһуламмыт политиката олуктаммыта уонна тутатына олоххо киирбэтэ диэххэ сөп. Бу түмүгэр государство өттүттэн ыаллар бытархай кэтэх хаһаайыстыбаларын өйүүр политика ыытыллабатаҕын иһин кинилэр быста дьадайбыт туруктаммыттара уонна бэйэлэрэ туһанар алаас сирдэрин (ходуһалар, мэччирэҥнэр, чараҥнар, кырдаллар, күөллэр, үрэхтэр) бөдөҥ хаһаайыстыбалар монополизацияларын сабыдыалларыгар ыллараннар былдьаппыттара. Маннык быһыы-майгы содулугар былыргыттан биһирэмнэнэн көрүллүбүт-харайыллыбыт өбүгэлэр төрүөхтэн төрүөххэ үйэлэр тухары ананан бэриллэ турбут сирдэрэ (научнайдык эттэххэ – наследственная фамильная собственность) эстибиттэрэ, олор оннуларыгар эҥкилэ суох "саҥа сахалар", "саҥа нууччалар" сыдьааннара бүрүүкээбиттэрэ. Хомойуох иһин маннык уларыйыылар түмүктэригэр бэрт элбэх үтүөкэннээх сирдэр кууран-хатан, улугуран-кэхтийэн, оттор-мастар хагдарыйаннар туохха да туһата суох буолбуттара. Эбиитин – эбии кэнники кэмҥэ ойуур баһаардарын хара дьайдаах содуллара олус элбээтилэр, оттон урукку кэмнэргэ бу олус сэдэх буолара.
Билиҥҥи кэмҥэ өбүгэлэрбит олохсуйбут алаастарын кинилэри удьуордаабыт төлкөлөргө төннөрөн былыргы кэмнэртэн туруктаммыт билгэлээһиннэринэн барылланан олору төһө кыалларынан ыаллар туһааннаах кэтэх хаһаайыстыбалара сайдарын кэрэһэлииргэ туһуламмыт политика ыытыллара олус көдьүүстээх уонна табыгастаах буолуо этэ дии саныыбын. Кинилэр атахтарыгар туран сайдалларын утумнааһын туһугар төннөрүллүбэт үбүлээһининэн уонна механизацияннан хааччыллыы политиката ыытыллан государственнай-чааһынай алтыһыылар системаларын иһинэн инвестиционнай көҕүлээһиннэр уһулуччу суолтаны ылаллар. Манна олохтоох администрациялар болҕомтолорун уураллара күүркэйэн саҥа таһымнарга, саҥа ситиһиилэргэ олгуйданаллара эрэйиллэр, онно ханыылаан кыаммат эрээри кыаҕырар баҕалаах ыалларга туох табылларынан туһааннаах көмө оҥоһуллуохтаах государство суотугар – сиринэн, техниканнан, үбүлээһининэн уо.д.а.

Захаров Иван Иванович- ТИРЭХ

Вернуться назад  

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Олоҥхо театра X-с сезонун арыйар
Олоҥхо театра Xс сезонун арыйар Алтынньы 15 күнүгэр киэһэ 17.00 чаастан Алтан Сарын "Эллэй Боотур" айымньытынан...

Поиск