Современное представление об эволюции алаасов

Современное представление об эволюции алаасов

Н.П. Босиков

 20130814 1925302446 99dd1Понятие "алаас" существует в якутском языке издавна. Местное население в это понятие вкладывает определенный смысл, имея в виду определенный генетический характер местности. алаасом оно называет замкнутые и полузамкнутые провальные котловины с озером или без него среди леса. Причем, алаасы, по местным представлениям, встречаются только на плоских междуречных пространствах. В долинах рек среди леса иногда встречаются полузамкнутые вытянутой формы понижения с лугами, но никто их не называет алаасами. Поэтому определение Э.К. Пекарского не совсем точно.
Последовательное развитие термокарстовых озер Центральной Якутии И.Ф. Молодых (1927) описывал так: "... В дальнейшем озеро превращается вновь в котловину, дно которой представляет луг с одним или несколькими озерками (в первой стадии носят местное назваяие "тыымпы", в дальнейшем «алаас»)". В этом определении дается наиболее точное объяснение местного понятия алааса. И.Ф. Молодых впервые выделил две стадии последовательного развития этих озер (тыымпы и алаас) и отметил, что провальные озера образуются в результате протаивания подземных льдов.

Подробнее...
 

Айылҕаҕа сыһыан

Айылҕаҕа сыһыан

К. Е. Кононов

 20130814 1101613039 910abАлаастар аан дойдуга суох көстүүлэр эбээт, олор үүнээйилэрин олус харыстыахха наада. Ордук кыра алаастар, кырыстара кэбирэх буоланнар, кэбэҕэстик оһорумматтар. Алаас күөлүн кытыытыттан саҕалаан үөһэ, кырдал диэки, тахсан истэххэ үүнээйи хас да суол араҥатын көрөбүт — уу үүнээйититтэн степь зонатыгар үүнээччилэргэ тиийэ.
Алаас ото-маһа, сибэккитэ аһара элбэх. Биһиги курдук уһулуччу ыарахан усулуобуйалаах дойдуга алаас үүнээйитин биологическай өттүнэн хатыламмат уратыта — күндү уонна дьикти. Дьоннор ону билбэт буолан алаас айылҕатыгар ураты сыһыаны олохтууру наадалааҕынан аахпаттар. Алаас кырдалыгар үүнэр степь үүнээйитэ ковыль волосатик, сахалыы аата биллибэт, кыракый да тэпсиини кыайан тулуйбат.
Саха сиригэр икки суол араастаах алаастар бааллар. Лена — Амма икки ардыларыгар сытар алаастар Бүлүү оройуоннарын алаастарыттан атыннар. Итинэн сибээстээн сорох алаастары заповедник, ол аата харыстанар зона оҥортуохха наада. Икки тус-туспа заповеднигы. оҥорор буоллар бэртээхэй дьыала буолуох этэ.

Подробнее...
 

БӨРӨЛӨР

БӨРӨЛӨР

(Аан аһылынна сэһэнтэн)

Реас Кулаковскай

reas kulakovskii 1b40bТүҥ хара тыаны бүрүммүт Амма улаҕатыттан бөрөлөр улуһан онолуһар саҥаларын дуораана, тибии быыһыгар ыраата-ыраата чугаһаан, иһиллитэлээн ылар. Ити иҥсэлээх ньиргиэр тойугу икки атахтаах истибэккэ хаалла. Иккис түүнүгэр, киэһэ эрдэттэн тибии ааһан, сир сиринэн, халлаан халлаанынан буолар.
Эргиччи им-ньим. Хабыс-хараҥа, тыбыс-тымныы. Бөрөлөр тибииттэн кириһэ сыппыт аппаларыгар бары хороһон олордулар. Онтон саамай баһылыктара улуйан онолутта. Атыттара, ону эрэ көһүппүттүү, арааһынай куолаһынан сыналыспытынан, дьаргыппытынан бардылар. Ити — бултуу барар ырыалара.
Бөрөлөр субуруһа айаннаан, ыарҕа үрэҕи батан, түүн үөһүн саҕана Аммаҕа киирдилэр, ол-бу диэки хайыһан иһиллээн чөрбөҥнөстүлэр. Ханна эрэ куучугуруур-хоочугуруур тыас иһиллэр. Ол тыас хоту кутуруктарын купчуччу туттан, төбөлөрүн дьүккүтэн, истэрэ систэрин үөһүгэр хам сыс-тан унньуҥнаһан истилэр. Тыас субу кэллэ. Бөрөлөр тохтоотулар. Кулгаахтарын чөрбөҥнөтөн иһиллээтилэр, хара муннуларын туора-маары мунньаҥнатан сыт ыллылар. Оҕо бөрөлөр хаһан да билбэтэх сыттаах кыылларыттан дьулайбыттыы, саараабыттыы иннилэригэр иһэр кырдьаҕас тыһы бөрө диэки көрөн, хороһон олортоон кэбистилэр. Тыһы бөрө сылгы хоҕоһотун сытын өтө биллэ. Кини хас да сыллааҕыта ийэтин үөрүгэр сыл-дьан, итинник сыттаах кыылларга түбэһэн, бэрт аһы аһаан турардааҕа. Ол иһин салбана-салбана икки өттүнэн кэннин хайыспахтаата уонна ньолбоччу түһэн сытта. Атыттар бары быардаатылар.

Подробнее...
 

ОБУННААХ ОҔО

ОБУННААХ ОҔО

Ойуунускай

ep oiunskii dab63— Оо, оокком, обуҥҥун нии! Сэрэнэн сырыт эрэ, хайа ыаҕаспытыттан мэлитээйэҥий, — диэн эмээхсин саҥата көпдьүөрдэ.
— Эһээ! Окси, оннук обуннаахпын дуо? — диэн, оҕолоро соһуйдаҕа буолуо, икки ыаҕаһын мүльчү тутан: "Һуу-һуу... түттэ, түттэ!" — дии-дии өрө эккирээтэ.
— Оо, оокком аҕыалайданан, дьэ обуннаах даа киһи буолсу, — диэн оҕоньньор түмүктүү сыппыта.
— Эһээ! Окси, оннук буолсубун дуо? Тугун сүлүккэтэй, — диэн уоллара бэккиһээбит киһи курдук саҥарда, ыаҕастарын хомуйан ааны аһаат: "Һуу! Тулаах көттө", — диэн икки ыаҕаһынан дьиэтин аанын сабаамахтаата. Оо, дьэ обун-төлөн киһи! Аҕыалай обургу ити уу баһа бардаҕа...
Күөлүгэр тиийэн, үрдүк сыыртан өҥөс гына түстэ. Арай, хаас тиргэҕэ иҥнэн өрө даллаахтыы турар эбит.
Оччону көрөн баран обуннаах мунутаан, Аҕыалай обургу үөһэ тэстиэҕинэн, чохчойо-чохчойо: "Һуу! Хаат-хаат!" — диэн хаһыытаан дэлбэриттэ.
Ыаҕастыын, таҥастыын сыыр үрдүттэн: "Хаат-хаат", — дии-дии ыстанан кэбистэ.

Подробнее...
 

БУЛТААХ СИР

БУЛТААХ СИР

Ойуунускай

ep oiunskii dab63Ойуун ууһа Дьохсоҕон биир аартаах бульчута — бии Балбаа Хабарыыт эрэ Дьоллоох Сэмэн күһүн бултуу бар-быт. Туох иһин Дьоллоох аатырбытай — дьоллоох, бултаах сиргэ түбэспит. Күһүҥҥү хараҥаҕа үрэхтэн уу баһан тахсан, икки сыгынахха уот оттунан, чэй өрүммүт. Арай, чааньньыга уокка уурарын аҕай кытта — оргуйан өрө тэбэн биллигирии түспүт.
— "Түгүн түргэнэй, доҕоор!" — диэн өрө тардан көрбүтэ — тобус-толору күөнэх баһыллыбыт эбит... "Көр эрэ, дьоллооҕум тухары дьоллоохпун", — диэн саҥа аллайбыт.
Уотун күүһүрдээри мас хомуйа сыльдьыбыт. Ол сырыттаҕына арай сыа тыаһа уокка убайан бачыгырыыр, түү тыаһа убайан сырдьыгыныыр... Муннугар-уоһугар куйаха сыта, түү сыта, сыа сыта сабыта биэртэлиир.
Дьоллоох Сэмэн ол-бу диэки, ханна хайа бульчуттар бу туох ааттаах сытын таһаардахтарай диэн, көрө сатаата да, кыайан көрбөтө. Хайаан көрүөй — ытыс таһыйар ыас-хараҥа... Уотугар мас бырахпыта — уота өрө ыһыллан күндээрэ түстэ, икки сыгынаҕын өрүтэ салаамахтаан, сыа тыаһа бачыгыраата, түү тыаһа сырылыы түстэ. "Тугуй, доҕоор?" — диэн өҥөйөн көрбүтэ — икки буур тайах муостарытган иилсэн, умса түһэн өлөн сыталлар эбит.

Подробнее...
 


Страница 3 из 4

Иван Шакуров

И.Ю. Пестряков

Афиша

Олоҥхо театра X-с сезонун арыйар
Олоҥхо театра Xс сезонун арыйар Алтынньы 15 күнүгэр киэһэ 17.00 чаастан Алтан Сарын "Эллэй Боотур" айымньытынан...

Поиск